Cytat dnia:  
U was, w Kościele katolickim jest tylko jeden nieomylny. U nas każdy jest nieomylny.
   Pewien ksiądz prawosławny na Ukrainie

Nabożeństwa bizantyjskie
10 kwietnia (poniedziałek) - Wielki Poniedziałek - godz. 18.00 - Liturgia Uprzednio Poświęconych Darów - kaplica domowa Kolegium OO.Jezuitów, ul. Rakowiecka 61, Warszawa. Wejście od ul. św. Andrzeja Boboli.

11 kwietnia (wtorek) - Wielki Wtorek - godz. 19.00 - Liturgia Uprzednio Poświęconych  Darów - kaplica domowa Kolegium OO.Jezuitów, ul. Rakowiecka 61, Warszawa. Wejście od ul. św. Andrzeja Boboli.

12 kwietnia (środa) - Wielka Środa - godz. 14.30 - Liturgia Uprzednio Poświęconych Darów - kaplica domowa Kolegium OO.Jezuitów, ul. Rakowiecka 61, Warszawa. Wejście od ul. św. Andrzeja Boboli.

13 kwietnia (czwartek) - Wielki Czwartek - godz. 10.00 - Nieszpory z Liturgią św. Bazylego Wielkiego - kaplica domowa Kolegium OO.Jezuitów, ul. Rakowiecka 61, Warszawa. Wejście od ul. św. Andrzeja Boboli.
17.30 - Jutrznia Wielkiego Piątku (tzw. Męka Pańska lub Jutrznia Męki Pańskiej) - parafia pw. bł. Mikołaja Czarneckiego, ul. Domaniewska 20, Warszawa - kościół dolny.

14 kwietnia (piątek) - Wielki Piątek - parafia pw. bł. Mikołaja Czarneckiego, ul. Domaniewska 20, Warszawa - kościół dolny.
18.00 - Nieszpory z wyniesieniem Całunu (procesja z Całunem dookoła świątyni).
20.00 - Jutrznia Wielkiej Soboty (tzw. Jutrznia Jerozolimska).

15 kwietnia (sobota) - Wielka Sobota - parafia pw. bł. Mikołaja Czarneckiego, ul. Domaniewska 20, Warszawa - kościół dolny.
Od 10.00 do 15.00 - święcenie pokarmów i spowiedź.
18.00 - Nieszpory z Liturgią św. Bazylego Wielkiego. Po niej święcenie pokarmów.


16 kwietnia (niedziela) - Pascha - Zmartwychwstanie Pańskie - parafia pw. bł. Mikołaja Czarneckiego, ul. Domaniewska 20,  Warszawa - kościół dolny.
6.45 - Nadgrobne i procesja rezurekcyjna.
7.00 - Jutrznia Paschalna.
8.00 - Liturgia św. Jan Chryzostoma;
10.00 - Liturgia św. Jana Chryzostoma.


Materiały do wykładów
Sakramentologia w Collegium Bobolanum Teologia ekumeniczna w Collegium Bobolanum Wykłady na Ukraińskim Uniwersytecie Katolickim we Lwowie Wykłady w Kolegium Filozoficzno-Teologicznym Polskiej Prowincji Dominikanów Wykłady w Wyższym Seminarium Duchownym Towarzystwa Chrystusowego dla Polonii Zagranicznej

Preferencje

 Number of members 134 members


Użytkownicy online

( nikt )

Licznik

   odwiedzin

   odwiedzających online


Rok liturgiczny - Wielki Czwartek w tradycji bizantyjskiej

Uwaga! Niniejszy artykuł ukazał się w: "Przegląd Powszechny" 4/1004:2005 s.29-40.

Marek Blaza SJ

Odkryć na nowo Wielki Czwartek

W roku bieżącym Kościoły wschodnie obchodzą Wielkanoc dopiero 1. maja (18. kwietnia wg kalendarza juliańskiego), czyli pięć tygodni później niż chrześcijanie tradycji zachodniej. Ta rozbieżność dat nie musi być jednak postrzegana jedynie jako różnica między różnymi tradycjami chrześcijańskimi. Wręcz przeciwnie, dla chrześcijan zachodnich może ona posłużyć kolejnej, głębszej refleksji nad najważniejszymi wydarzeniami zbawczymi obchodzonymi w roku liturgicznym. Z kolei dla chrześcijan wschodnich może ona stanowić przygotowanie do obchodów uroczystości Zmartwychwstania Chrystusa. Podejmując tę refleksję, trzeba jednak od razu zaznaczyć, iż liturgia Wielkiego Tygodnia i samego święta Wielkiejnocy we wschodnim chrześcijaństwie jest bardzo bogata i różnorodna, i dlatego też w niniejszej refleksji ograniczymy się jedynie do przybliżenia liturgii Wielkiego Czwartku w tradycji bizantyjskiej, reprezentowanej przez Kościół prawosławny i Kościół greckokatolicki. Z drugiej strony, w celu szerszego i bardziej rzetelnego spojrzenia na liturgię Wielkiego Czwartku w tradycji bizantyjskiej wydaje się, iż warto najpierw pokrótce przybliżyć znaczenie tego dnia we współczesnej teologii i liturgii Kościoła rzymskokatolickiego. W ten sposób łatwiej będzie wyszczególnić, zestawić i ocenić podobieństwa i różnice dotyczące samych nabożeństw, obrzędów i wreszcie treści teologicznej zawartej w czytaniach biblijnych i tekstach liturgicznych tradycji bizantyjskiej.

W Wielki Czwartek w Kościele rzymskokatolickim wierni wspominają główne tajemnice, które dokonały się podczas Ostatniej Wieczerzy: ustanowienie Eucharystii i sakramentu kapłaństwa, a także Chrystusowe przekazanie braterskiej miłości, które wyraża się zwłaszcza w geście umywania nóg. Wszystkie te trzy wydarzenia w sposób szczególny są celebrowane w ramach wieczornej Mszy św. Wieczerzy Pańskiej. Do tych wydarzeń odnoszą się w sposób szczególny czytania mszalne (1Kor 11,23-26; J 13,1-15) oraz antyfony śpiewane podczas obrzędu umywania nóg (J 13,4-8.14-15.34-35; 1Kor 13,13). Natomiast w godzinach porannych, w katedrach podczas Mszy św. Krzyżma sprawowanej pod przewodnictwem biskupa, w sposób wyrazisty ukazuje się związek ustanowienia sakramentu kapłaństwa z Wielkim Czwartkiem. Podczas tej Mszy św. kapłani zaproszeni są do koncelebry z biskupem i odnawiają przyrzeczenia kapłańskie, które złożyli w dniu swoich święceń. Również fragmenty z Pisma Świętego czytane podczas tej Mszy św. traktują o kapłaństwie (Iz 61,1-3a.6a.8b-9; Ap 1,4-8).

Msza św. Wieczerzy Pańskiej rozpoczyna Triduum Paschalne, czyli trzy święte dni, których kulminacją będzie świętowanie Paschy, czyli przejście Chrystusa ze śmierci do życia. Stąd też Eucharystia sprawowana w Wielki Czwartek w godzinach wieczornych ściśle związana jest z Paschą. Przypominają o tym teksty liturgiczne oraz czytania mszalne, a zwłaszcza wyjątek z księgi Wyjścia opisujący przepisy dotyczące wieczerzy paschalnej w Starym Testamencie (Wj 12,1-8.11-14)[1]. Wątki paschalne pojawiają się również w tekstach Liturgii Godzin (brewiarza) przewidzianych na ten dzień, czego przykładem jest zamieszczona w Godzinie Czytań homilia paschalna Melitona z Sardes, biskupa[2].

Wielki Czwartek jako dzień liturgiczny

W tradycji bizantyjskiej dzień liturgiczny rozpoczyna się nieszporami dnia poprzedniego[3]. Dlatego też Wielki Czwartek liturgicznie rozpoczyna się od nieszporów sprawowanych w Wielką Środę. Zwykle jednak nieszpory te sprawowane są w ramach Liturgii Uprzednio Poświęconych Darów, podczas której udziela się Komunii św. z darów konsekrowanych w Sobotę Łazarza[4] albo Niedzielę Palmową. Ponieważ w Kościele prawosławnym post eucharystyczny polega na powstrzymywaniu się od wszelkich pokarmów i napojów (nawet wody) od północy[5], stąd też Liturgię Uprzednio Poświęconych Darów sprawuje się w tym Kościele w godzinach przedpołudniowych w Wielką Środę. Natomiast w Kościele greckokatolickim ze względu na to, iż post eucharystyczny został skrócony i złagodzony na podobieństwo dyscypliny obowiązującej w tym względzie w Kościele rzymskokatolickim, Liturgia Uprzednio Poświęconych Darów może być również odprawiana w godzinach popołudniowych.

Kolejnym ważnym nabożeństwem jest jutrznia Wielkiego Czwartku, która odprawiana jest zasadniczo w Wielką Środę w godzinach wieczornych. To przesunięcie wynika z przyczyn praktycznych, ponieważ rano, zarówno w Kościele prawosławnym jak i greckokatolickim, sprawuje się nieszpory z Liturgią św. Bazylego Wielkiego[6], czyli Eucharystią, która jest odpowiednikiem rzymskokatolickiej Mszy św. Wieczerzy Pańskiej. W Kościele prawosławnym tylko na tej Liturgii, raz w roku, konsekruje się Komunię św. dla chorych i przechowuje się ją w tabernakulum (gr. kiborion, scs. darochranitielnica) umieszczonym na ołtarzu. Znamiennym jest, iż nieszpory z Liturgią św. Bazylego Wielkiego sprawowane w Wielki Czwartek rano właściwie rozpoczynają już nowy dzień liturgiczny, tzn. Wielki Piątek. W sposób dobitny wskazuje na to uroczysta jutrznia Wielkiego Piątku, która we wszystkich Kościołach tradycji prawosławnej sprawowana jest w godzinach wieczornych w Wielki Czwartek. Podczas tej jutrzni odczytywanych jest dwanaście fragmentów z Ewangelii, opisujących pożegnalną mowę Jezusa do uczniów, modlitwę w Ogrójcu, Jego pojmanie, sąd, mękę i śmierć na krzyżu, pogrzeb oraz zapieczętowanie grobu i postawienie straży[7]. Sama ta lektura przypomina w Kościele rzymskokatolickim czytanie męki Pańskiej podczas Liturgii Męki Pańskiej w Wielki Piątek oraz podczas Mszy św. w Niedzielę Palmową.

Już na podstawie powyższego opisu Wielkiego Czwartku jako dnia liturgicznego można zauważyć, iż wszystkie celebracje związane z tym dniem zostały przesunięte o pół dnia do przodu, tak że nieszpory sprawuje się w przeddzień rano zamiast wieczorem, a jutrznię wieczorem dnia poprzedniego zamiast rano w sam dzień liturgiczny. Takie przesunięcie obecnie w Kościele rzymskokatolickim jest nie do pomyślenia. Z drugiej strony trzeba jednak pamiętać, iż do reformy liturgicznej Piusa XII w 1955 roku Msza św. Wieczerzy Pańskiej, podobnie jak wielkopiątkowa Liturgia Męki Pańskiej oraz obrzędy Wigilii Paschalnej były odprawiane w godzinach porannych, czyli również z półdniowym wyprzedzeniem. Na to przesunięcie zarówno na Wschodzie jak i Zachodzie z pewnością niemały wpływ miał ścisły post eucharystyczny obowiązujący od północy, który doprowadził do przeniesienia na godziny poranne celebracji Eucharystii bądź przynajmniej obrzędu udzielania Komunii św., a także nieszporów, których niesposób było oddzielić od całości nabożeństwa. Jednakże w Kościele rzymskokatolickim w 1953 roku Pius XII najpierw postanowił, iż woda w ogóle nie łamie postu eucharystycznego, a w 1959 roku tenże papież nakazał trzygodzinny post eucharystyczny, polegający na niespożywaniu pokarmów stałych i napojów alkoholowych. Natomiast obecnie tego rodzaju post winien trwać co najmniej godzinę[8].

W Kościele prawosławnym ze względu na przestrzeganie rygorystycznego postu przed przyjęciem Eucharystii niemal niemożliwym wydaje się dokonanie w obecnym czasie jakiejkolwiek zmiany w odniesieniu do pory celebracji nabożeństw Wielkiego Tygodnia. Z kolei w Kościele greckokatolickim chociaż sam post eucharystyczny został złagodzony w podobny sposób jak w Kościele rzymskokatolickim, to jednak nie dokonano w tym Kościele znaczącej reformy co do pory sprawowania nabożeństw Wielkiego Tygodnia[9]. Jedynie Liturgia Uprzednio Poświęconych Darów oraz nieszpory z Liturgią św. Bazylego Wielkiego w Wielką Sobotę mogą być sprawowane w godzinach popołudniowych. Natomiast przeniesienie nieszporów z Liturgią św. Bazylego Wielkiego sprawowanych w Wielki Czwartek rano na godziny wieczorne jest praktycznie niemożliwe, ponieważ ta celebracja w świadomości wiernych tradycji bizantyjskiej nie ma takiego znaczenia jak Msza św. Wieczerzy Pańskiej rozpoczynająca Triduum Paschalne w Kościele rzymskokatolickim, chociaż od strony liturgicznej są to dwie odpowiadające sobie, równoważne celebracje. Ponadto wieczorem w Wielki Czwartek na Wschodzie odprawiana jest wyżej już wspomniana jutrznia Wielkiego Piątku, która zajmuje bardzo poczesne miejsce w pobożności ludowej, a to oznacza, iż próba przeniesienia jej celebracji na poranek Wielkiego Piątku mogłaby się spotkać z wielkimi oporami ze strony wiernych. Stąd też liturgiczny dzień Wielkiego Czwartku de facto celebrowany w Wielką Środę na Wschodzie, nie ma w praktyce takiego wielkiego znaczenia jak na Zachodzie. Taki stan rzeczy tym bardziej przynagla, aby lepiej poznać przesłanie tego dnia w tradycji bizantyjskiej i pochylić się nad treścią, jaką zawierają w sobie czytania biblijne i teksty liturgiczne poszczególnych nabożeństw.

Wielkoczwartkowy stół Słowa Bożego

Tradycja bizantyjska w Wielkim Czwartek bardzo obficie zastawia stół Słowa Bożego. Podczas wielkośrodowej Liturgii Uprzednio Poświęconych Darów, rozpoczynającej liturgicznie Wielki Czwartek, czytane[10] są dwa czytania ze Starego Testamentu oraz Ewangelia. Czytania ze Starego Testamentu są czytane podczas każdej Liturgii Uprzednio Poświęconych Darów. Niegdyś lektura tych czytań miała za zadanie przygotować dorosłych katechumenów do przyjęcia chrztu w Wigilię Paschalną[11]. Dlatego też w ramach nabożeństw wieczornych Wielkiego Postu czytane są po dziś dzień w całości księga Rodzaju i księga Przysłów, a od Wielkiego Poniedziałku fragmenty księgi Wyjścia i księgi Hioba. Lektura czytań wyjętych z dwóch ostatnich ksiąg stanowi bezpośrednie przygotowanie do Paschy. Księga Wyjścia opowiada bowiem o Passze żydowskiej i przejściu Izraelitów przez Morze Czerwone, a księga Hioba przybliża postać człowieka sprawiedliwego, który doznał wielu krzywd i cierpień. W ten sposób Hiob pokazuje się jako prafigura Chrystusa, który niesłusznie został skazany na męki.

Podczas Liturgii Uprzednio Poświęconych Darów w Wielką Środę odczytywany jest fragment z księgi Wyjścia, w którym Mojżesz zabił Egipcjanina bijącego pewnego Hebrajczyka. Ze względu na to, iż czyn ten wyszedł na jaw, Mojżesz uciekł do kraju Madianitów (Wj 2,11-22)[12]. Drugie czytanie opisuje drugą rozmowę szatana z Bogiem, w wyniku której z dopustu Boga szatan obsypał Hioba złośliwym trądem. Mimo choroby Hiob nie zbluźnił przeciw Bogu (Hi 2,1-10). Natomiast Ewangelia czytana w ramach tej Liturgii opisuje namaszczenie Jezusa w Betanii oraz zdradę Judasza (Mt 26,6-16). Z kolei na jutrzni Wielkiego Czwartku czyta się Ewangelię, w której mowa jest o spisku przeciwko Jezusowi, zdradzie Judasza, ustanowieniu Eucharystii, sporze uczniów na temat pierwszeństwa, zapowiedzi zaparcia się Piotra i czasu walki (Łk 22,1-38). Zaraz po jutrzni odprawia się małą godzinę brewiarzową (prymę), podczas której odczytywany jest fragment z księgi proroka Jeremiasza (11,18-12,5a. 9b-11a. 14-15). Mowa jest w nim o knowaniach przeciw prorokowi, sprawiedliwości Bożej, pomście i obietnicy powrotu Izraela do swego dziedzictwa. Nietrudno zauważyć, iż czytanie to zawiera również w sobie wątki paschalne, a Jeremiasz jest kolejną prafigurą Chrystusa, przeciw któremu knują nieprzyjaciele.

Bizantyjskie nieszpory połączone z Liturgią św. Bazylego Wielkiego sprawowane w Wielki Czwartek rano w swojej strukturze podobne są nieco do Wigilii Paschalnej w Kościele rzymskokatolickim, tak że można by postrzegać tę celebrację jako obrzędy wigilii Wielkiego Piątku. Z drugiej strony celebracja ta odpowiada Mszy św. Wieczerzy Pańskiej na Zachodzie. W ramach nieszporów czytane są trzy czytania ze Starego Testamentu, a podczas Eucharystii Apostoł, czyli wyjątek z listów apostolskich oraz Ewangelia. Pierwsze czytanie ze Starego Testamentu, wyjęte z księgi Wyjścia, mówi o obmyciu szat i przygotowaniu się na święto (czuwanie, wigilia), kiedy na trzeci dzień Pan zstąpi na górę Synaj na oczach ludu (Wj 19,10-19). Kolejne czytanie zamyka niejako całą historię o cierpieniach Hioba, o których mówiły czytania w poprzednich dniach Wielkiego Tygodnia. Tym razem najpierw Bóg przemawia do Hioba, ukazując mu swoją potęgę i wszechmoc, a następnie Hiob odpowiada Bogu pełen zaufania i skruchy (Hi 38,1-21; 42,1-5). Natomiast ostatnie czytanie ze Starego Testamentu to trzecia pieśń o Słudze Pańskim, którego Pan wspiera w prześladowaniach(Iz 50,4-11). Podczas Liturgii św. Bazylego czyta się najpierw pawłowy opis ustanowienia Eucharystii (1Kor 11,23-26), a następnie Ewangelię, w której jest mowa m.in. o zapowiedzi męki, spisku Sanhedrynu[13] przeciw Jezusowi, namaszczeniu Jezusa w Betanii, zdradzie Judasza, przygotowaniu Paschy (Mt 26,1-20), umywaniu nóg uczniom (J 13,3-17), wyjawieniu zdrajcy, ustanowieniu Eucharystii, zapowiedzi zaparcia się Piotra, modlitwie Jezusa w ogrodzie Getsemani (Mt 26,21-39; Łk 22,43-45; Mt 26,40-46), pojmaniu Jezusa, nocnym sądzie dokonanym przez Sanhedryn, zaparciu się Piotra i wydaniu w godzinach porannych Jezusa Piłatowi (Mt 26,47-27,2). Ów długi i kompilowany opis ewangeliczny bardzo wyraźnie podkreśla wigilijny charakter tego nabożeństwa, gdzie czuwający uczestnicy stopniowo przenoszą się w swojej zadumie modlitewnej z wydarzeń Wielkiego Czwartku do Wielkiego Piątku. Co więcej, Ewangelia ta w swojej treści wprost wskazuje, iż właściwą porą sprawowania wielkoczwartkowych nieszporów z Liturgią św. Bazylego Wielkiego winna być noc, a ideałem byłoby wręcz zakończenie czuwania o poranku w Wielki Piątek, kiedy to, zgodnie z przekazem zawartym w Ewangelii, Jezus został oddany w ręce Piłata.

W świątyniach katedralnych po zakończeniu nieszporów z Liturgią św. Bazylego Wielkiego odbywa się obrzęd umywania nóg, którego dokonuje biskup względem dwunasu kapłanów. Podczas tego obrzędu proklamowana jest Ewangelia związana z tym wydarzeniem (J 13,1-11a). Diakon czyta słowa Ewangelisty, biskup Chrystusa, a najstarszy rangą kapłan Piotra. Ponadto biskup podczas czytania tej Ewangelii w odpowiednim momencie zdejmuje wierzchnią szatę, przepasuje się ręcznikiem, nalewa wodę do miednicy i obmywa nogi kapłanom. W ten sposób Ewangelia ta przybiera formę dramatu. Natomiast po zakończeniu obmywania nóg sam diakon kontynuuje czytanie Ewangelii, w której Chrystus wyjaśnia uczniom znaczenie tego gestu (J 13,12-17). Tym fragmentem kończy się proklamacja Słowa Bożego w Wielki Czwartek, ponieważ wieczorem tegoż dnia sprawuje się już jutrznię Wielkiego Piątku, której czytania, wyjęte z Ewangelii, koncentrują się na mowie pożegnalnej, modlitwie arcykapłańskiej, pojmaniu, męce, śmierci i złożeniu do grobu Chrystusa oraz postawieniu przy nim straży.

Główne przesłanie zawarte w tekstach liturgicznych

Wydawać by się mogło, iż synaksarion[14] jutrzni Wielkiego Czwartku jasno określa, jakie wydarzenia stanowią istotę tego dnia liturgicznego: W święty, wielki Czwartek celebrujemy, jak to wspaniale ułożyli Boży Ojcowie, zgodnie z Bożymi apostołami i świętą Ewangelią, przekazane nam cztery te świętowania: świętego umycia [nóg], mistycznej Wieczerzy, arcykapłańskiej modlitwy i zdrady[15]. Jednak już troparion, czyli główny hymn Wielkiego Czwartku koncentruje się zwłaszcza na jednym spośród tych czterech wydarzeń: Kiedy chwalebni uczniowie na Wieczerzy podczas umycia nóg zostali oświeceni, wtedy Judasz niegodny, zamroczony pożądaniem srebra, niesprawiedliwym sędziom wydaje Ciebie, sprawiedliwego Sędziego. Chciwy zbieraczu bogactw! Popatrz na tego, który dla nich się powiesił. Unikaj chciwości. Oto, na co się poważyła chciwość wobec swego Nauczyciela. O, Panie, dobry we wszystkim, chwała Tobie! Również kontakion, czyli hymn uzupełniający troparion, wyróżnia przede wszystkim zdradziecki postępek Judasza, umieszczając go w kontekście Ostatniej Wieczerzy: Zdrajca, przyjąwszy w ręce Chleb, w tajemnicy wyciągnął je, aby otrzymać cenę Tego, który swoimi rękoma stworzył człowieka. Nie nawrócił się Judasz, sługa i zdrajca. Te teksty już wskazują, iż zdrada Judasza jest dominującym tematem Wielkiego Czwartku, choć trzeba zaznaczyć, iż o tym wydarzeniu wzmiankuje już jutrznia Wielkiego Wtorku, a jeszcze częściej jutrznia Wielkiej Środy, zestawiając ze sobą skruszoną grzesznicę, wylewającą drogocenny olejek na stopy Jezusa oraz chciwego i nieprawego ucznia, który zaręczył się z powieszeniem.

Jednak ilość tekstów liturgicznych związanych ze zdradą Judasza w poprzednich dniach Wielkiego Tygodnia nie da się porównać z Wielkim Czwartkiem. I tak, Judasz na jutrzni Wielkiego Czwartku jest nazywany fałszywym zdrajcą, sługą i pochlebcą, uczniem i przeniewiercą, przyjacielem i diabłem. Wyrzekł się wspólnoty apostolskiej i rzucił srebrniki, nie myślał o Twoim Zmartwychwstaniu. O postępku Iskarioty jeden z tekstów powiada, iż jest to obyczaj złodziei odrzucić cześć i teraz uczeń święte daje psom, ogarnięty miłością srebra, zapamiętały na swego Pana. Inny tekst wprost łączy postać ucznia-zdrajcy z wydarzeniami Wielkiego Czwartku: dzisiaj Judasz dodaje sobie do pieniędzy pętlę, pozbawia się w dwójnasób – i życia doczesnego, i Bożego. A samą zdradę Judasza komentuje dobitnie jeden z tekstów liturgicznych, śpiewanych w ramach obrzędu umywania nóg przez biskupa: lepiej by było tobie, Judaszu, gdybyś nie został poczęty w łonie matki. Lepiej by było, tobie, zdrajco, gdybyś się nie urodził. Ty, oddzielony od Syna Bożego. To przez ciebie rozbiegło się zgromadzenie uczniów Chrystusa i prawdziwą winnicę osiągnie łotr ukrzyżowany. Przez ciebie mur rozpadł się i nieprawi burzą świątynię nie uczynioną rękoma. Natomiast na wielkoczwartkowej Liturgii św. Bazylego Wielkiego, podczas Wielkiego Wejścia, czyli przenoszenia darów eucharystycznych z ołtarza przygotowania (prothesis) na ołtarz główny, śpiewany jest hymn, który odmawiany jest również przed każdorazowym przyjęciem Komunii św.: Przyjmij mnie dzisiaj, Synu Boży, jako uczestnika Twej mistycznej Wieczerzy, gdyż nie zdradzę Twym wrogom tajemnicy, ani też nie dam Ci pocałunku jak Judasz, lecz jak łotr wyznaję Ciebie: pamiętaj o mnie, Panie, w Twoim Królestwie. Alleluja, alleluja, alleluja. Teksty liturgiczne tego dnia zachęcają także wszystkich, aby z czystymi rękoma i z bojaźnią przystępowali do Eucharystii.

Niektóre teksty liturgiczne Wielkiego Czwartku w negatywnym kontekście łączą postać Judasza z narodem żydowskim. I tak, na jutrzni mowa jest o Iskariocie, który idzie do żydów i mówi nieprawym: co chcecie mi dać, a ja wam Go wydam. (...) Wyglądał jak uczeń, ale w rzeczy samej był zabójcą, radował się z żydami, z apostołami żył, nienawidząc, całował, a całując wydał Tego, który nas odkupił z klątwy, Boga i Zbawcę dusz naszych. Z kolei na nieszporach Judasz został nazwany owocem swego narodu, który mannę jadł na pustyni i w tym samym czasie szemrał na swego Karmiciela. Niewdzięczni, mając w ustach niebiański chleb, szemrali na Boga. I oto nieprawy, trzymając w ustach niebiański Chleb, przygotował zdradę Zbawiciela. (...) Zaprawdę, oto nieprawy syn swego narodu, razem z nim znalazł zgubę. Również podczas jutrzni Wielkiego Czwartku wspominany jest Sanhedryn żydowski, który gromadzi się, aby Stwórcę i Twórcę wszystkiego wydać Piłatowi. O, jakaż niesprawiedliwość! O, jaka niewiara! Oni starają się wydać sędziom Tego, który ma sądzić żywych i umarłych.

Z drugiej strony trzeba również zaznaczyć, iż podczas jutrzni sporadycznie opiewa się wydarzenia paschalne. Mowa jest bowiem o tym, iż rozdziela się uderzone laską Morze Czerwone, zalana falami osusza się głębia. Ją to przeszli bez oręża Hebrajczycy, a uzbrojeni od stóp do głów Egipcjanie znaleźli w niej grób. Teksty jutrzni Wielkiego Czwartku nawiązują również do tajemnicy Wcielenia i Ofiary paschalnej Chrystusa: Pan, Stwórca wszystkiego, i Bóg niecierpiętliwy, zstąpił do naszej słabej natury, zjednoczył ze sobą stworzenie, i stał się Paschą dla tych, za których chciał umrzeć, sam siebie uprzedzająco złożył w ofierze, wołając: spożywajcie moje Ciało i umacniajcie się w wierze.

Zestawiając ze sobą treść czytań biblijnych i tekstów liturgicznych Wielkiego Czwartku, można od razu zauważyć pewien dysonans między nimi. Czytania biblijne stawiają bowiem w centrum swoich rozważań Jezusa, który obchodzi Paschę ze swoimi uczniami, umywa im nogi, ustanawia Eucharystię, modli się w Ogrójcu, zostaje zdradzony i pojmany, osądzony i wydany Piłatowi. Również czytania ze Starego Testamentu opisują prafigury cierpiącego Chrystusa (Hioba, Jeremiasza i izajaszowego Sługę Pańskiego) oraz nawiązują do święta Paschy. Natomiast w hymnografii liturgicznej na pierwszy plan zdecydowanie wysuwa się Judasz, zdrajca, złodziej i samobójca, który swoją osobą przyćmiewa wręcz inne postaci i wydarzenia Wielkiego Czwartku. Z kolei na drugim planie pojawia się wspólnik Iskarioty, którym stał się naród żydowski, reprezentowany zwłaszcza przez Sanhedryn. Dopiero w tle tych postaci pojawiają się inne wątki tematyczne, które jednak w kontekście całego bogactwa bizantyjskiej hymnografii liturgicznej Wielkiego Czwartku zajmują nieznaczące miejsce. Stąd też wydaje się, iż ów dysonans zachodzący między treścią czytań biblijnych i tekstami liturgicznymi Wielkiego Czwartku w tradycji bizantyjskiej mógłby stać się przedmiotem rzetelnej dyskusji i refleksji dla teologów i liturgistów różnych tradycji chrześcijańskich. W tej dyskusji odważnym i jednocześnie kontrowersyjnym głosem jest gdzieniegdzie wysuwany postulat, aby w Kościele greckokatolickim znieść wprowadzone pod wpływem zachodnim święto Bożego Ciała, ale same teksty liturgiczne tego święta odpowiednio przystosować i włączyć do nabożeństw Wielkiego Czwartku. W ten sposób zostałoby bardziej docenione samo ustanowienie Eucharystii przez Chrystusa oraz paschalny wymiar tego dnia[16].

Pomimo różnic dotyczących kalenadarza czy też treści rozważanych w Wielki Czwartek, dzień ten, przynajmniej od strony teologicznej i liturgicznej, odgrywa znaczącą rolę w przygotowaniu się do święta Wielkiejnocy zarówno na Zachodzie, jak i na Wschodzie. Jednak w odniesieniu do powyższej refleksji na temat liturgicznej celebracji tego dnia w tradycji bizantyjskiej, warto byłoby zastanowić się także, jakie ów dzień ma i jakie powinien mieć znaczenie w życiu współczesnych chrześcijan wywodzących się z obydwu tradycji? W ten sposób, próbując odpowiedzieć na to pytanie, można będzie na nowo odkryć bogactwo i spuściznę Wielkiego Czwartku, w którego centrum będzie Chrystus, gromadzący swoich uczniów w Wieczerniku i gotujący się na złożenie z siebie Ofiary doskonałej Ojcu za całą ludzkość.

Marek Blaza SJ, ur. 1970, dr teologii, wykładowca teologii ekumenicznej i dogmatycznej na Katolickim Uniwersytecie Ukraińskim we Lwowie, Papieskim Wydziale Teologicznym, sekcja „Bobolanum” w Warszawie i Wyższej Szkole Filozoficzno-Pedagogicznej „Ignatianum” w Krakowie. Stały współpracownik „Przeglądu Powszechnego”. Mieszka w Krakowie.



[1] B.Nadolski TChr, Liturgika, Poznań 1991, t.2, Liturgia i czas, s.64-68; Mszał z czytaniami, Katowice 1993, s.380-388.

[2] Liturgia Godzin, Poznań 1994, t.2, Wielki Post. Okres wielkanocny, s.352-360.

[3] Por. K.Bondaruk, Nauka o nabożeństwach prawosławnych, Białystok 1987, s.72.

[4] Sobota Łazarza w tradycji bizantyjskiej to sobota poprzedzająca Niedzielę Palmową, poświęcona wskrzeszniu Łazarza i rozpoczynająca jednocześnie Wielki Tydzień. W Wielkim Poście przepisy liturgiczne w tradycji bizantyjskiej zezwalają na sprawowanie Eucharystii jedynie w soboty i niedziele oraz w święto Zwiastowania Pańskiego. Natomiast w środy i piątki Wielkiego Postu oraz w Wielki Poniedziałek, Wtorek i Środę sprawuje się Liturgię Uprzednio Poświęconych Darów. W Kościele rzymskokatolickim taką Liturgię sprawuje się tylko raz do roku, w Wielki Piątek. Z kolei poniedziałki, wtorki i czwartki Wielkiego Postu w tradycji bizantyjskiej są dniami aliturgicznymi, w ramach których przepisy liturgiczne przewidują jedynie sprawowanie Liturgię Godzin (brewiarz), podobnie jak w Wielką Sobotę w Kościele rzymskokatolickim. Por. A.Mień, Sakrament, słowo, obrzęd, Łuków 1992, s.98-99; K.Bondaruk, dz. cyt., s.141-144.

[5] K.Bondaruk, dz. cyt., s.128.

[6] W tradycji bizantyjskiej Liturgię św. Bazylego Wielkiego sprawuje się tylko 10 razy w roku. Znacznie bardziej rozpowszechniona jest Liturgia św. Jana Chryzostoma sprawowana przez większość dni roku liturgicznego. Obydwie te Liturgie zasadniczo różnią się tekstami modlitw odmawianych po cichu przez kapłana. W Liturgii św. Bazylego Wielkiego są one dłuższe niż w Liturgii św. Jana Chryzostoma. Por. K.Bondaruk, dz. cyt., s.83; M.Solovij, Božestvenna Liturhija, L’viv 1999, s.45.

[7] K.Bondaruk, dz. cyt., s.147; A.Mień, dz. cyt., s.111.

[8] B.Nadolski TChr, dz. cyt., Poznań 1992, t.4., Eucharystia, s.260-261.

[9] Ta reforma musiałaby wówczas dotyczyć nie tylko Wielkiego Tygodnia, ale również innych dni w roku, kiedy sprawuje się nieszpory połączone z Eucharystią lub Liturgią Uprzednio Pośięconych Darów w godzinach porannych. Jednak Kościół greckokatolicki jest bardzo ostrożny w dokonywaniu reformy liturgicznej tych dni, ponieważ taka reforma jeszcze bardziej oddaliłaby grekokatolików od prawosławnych. Ponadto wielu grekokatolików dopatrywałoby się w tej reformie kolejnego upodabniania swojej tradycji do rzymskokatolickiej (latynizacja).

[10] Chociaż wszystkie czytania biblijne w tradycji bizantyjskiej są z zasady śpiewane, to jednak mówi się o ich czytaniu.

[11] A.Schmemann, Wielki Post, Białystok 1990, s.24.

[12] Wykaz czytań biblijnych w języku polskim na Wielki Czwartek, z pewnymi jednak nieścisłościami, został podany w: H.Paprocki, Wielki Tydzień i święto Paschy w Kościele prawosławnym, Kraków 2003, s.38-59. Por. Služby na každyj deň Strastnyja Sedmicy, Warszawa 1931, s.154-188.

[13]Sanhedryn to w czasach Chrystusa najwyższa władza żydowska czuwająca nad religijnym i politycznym życiem narodu. Należeli do niej starsi ludu, kapłani i uczeni w Piśmie, którzy działali pod przewodnictwem arcykapłana.

[14] Synaksarion to utwór omawiający treść i sens danego dnia liturgicznego.

[15] Wszystkie cytaty tekstów liturgicznych podawane są z pewnymi drobnymi modyfikacjami za: H.Paprocki, dz. cyt., s.39-60. Por. Služby na každyj deň Strastnyja Sedmicy, s.161-189.

[16] Por. Molytoslov. Časoslov-Okoich. Triod-Mineia, Rym-Toronto 1990, s.749-761.


Data utworzenia: 2006.03.24 • 08:28
Ostatnie zmiany: 2006.03.29 • 01:18
Kategoria : Rok liturgiczny
Strona czytana 4641 razy


podglšd wydruku podglšd wydruku     Wersja do druku Wersja do druku


react.gifKomentarze


Nikt jeszcze nie komentował tego artykułu.
Bądź pierwszy!



Artykuły
O Bogu i łasce O Kościele O sakramentach Rok liturgiczny O liturgii w ogólności Eschatologia Historia O szatanie Teksty liturgiczne O autorze strony

Konferencje na temat sakramentów Łódź 2013
Konferencje o sakramentach (Łódź luty-maj 2013):

Sakrament pokuty (28 luty 2013):
http://dobremedia.org/index.php/na-zywo/studio-lodz/konferencje/video/pokuta

Sakramenty w służbie komunii - sakrament święceń i małżeństwo (12 marca 2013):
http://dobremedia.org/index.php/na-zywo/studio-lodz/konferencje/video/sakrament-wice-i-maestwa

Eucharystia (8 maja 2013):
http://www.dobremedia.org/index.php/na-zywo/studio-lodz/konferencje/video/eucharystia

Szukaj





Newsletter
By otrzymywać wieści na email zapisz się na newsletter.
Zapisz
Wypisz
826 Zapisani

^ Góra ^

  Site powered by GuppY v4.5.19 Š 2004-2011 - CeCILL Free License